Trong nhiều thập kỷ, phát thải carbon từng là một yếu tố vô hình, không xuất hiện trên báo cáo tài chính và cũng chưa được nhìn nhận như một phần của chiến lược kinh doanh. Tuy nhiên, khi các quốc gia và doanh nghiệp bước vào cuộc đua hướng tới Net Zero, carbon đã dần được “định giá”, “quản trị” và quan trọng hơn hết là “giao dịch”. Sự chuyển dịch này đã đưa sàn giao dịch carbon trở thành một trong những hạ tầng tài chính mới, đóng vai trò trung tâm trong nền kinh tế xanh.
Thực tế cho thấy, áp lực giảm phát thải không còn đến từ một phía. Các quy định pháp lý ngày càng chặt chẽ buộc doanh nghiệp phải tuân thủ hạn ngạch phát thải, trong khi các yêu cầu từ thị trường, đặc biệt là từ các tập đoàn đa quốc gia và chuỗi cung ứng toàn cầu, lại thúc đẩy doanh nghiệp chủ động trung hòa carbon. Hai dòng áp lực này tạo ra nhu cầu ngày càng lớn đối với các công cụ môi trường có thể giao dịch, từ tín chỉ carbon cho đến chứng chỉ năng lượng tái tạo.
Trong bối cảnh đó, thị trường carbon hình thành và phát triển theo hai hướng song song. Một bên là thị trường tuân thủ, nơi carbon mang tính bắt buộc và được quản lý bởi nhà nước. Ở đây, giá carbon thường cao và ổn định hơn do gắn trực tiếp với nghĩa vụ pháp lý. Bên còn lại là thị trường tự nguyện, nơi doanh nghiệp chủ động tham gia nhằm đáp ứng các cam kết ESG, RE100 hoặc yêu cầu từ khách hàng quốc tế. Chính sự song hành này đã tạo nên một hệ sinh thái đa tầng, trong đó carbon không chỉ là chi phí mà còn là một công cụ chiến lược.
Tuy nhiên, việc giao dịch carbon trên thực tế không đơn giản như giao dịch một loại hàng hóa thông thường. Giá trị của mỗi tín chỉ phụ thuộc vào nhiều yếu tố, từ tiêu chuẩn phát hành, phương pháp đo lường, đến khả năng truy xuất và đồng lợi ích môi trường – xã hội mà dự án mang lại. Điều này khiến thị trường phân hóa mạnh, đòi hỏi các bên tham gia phải có hiểu biết sâu và khả năng đánh giá chất lượng tín chỉ, thay vì chỉ nhìn vào giá.
Bên cạnh carbon credit, chứng chỉ năng lượng tái tạo như I-REC cũng đang trở thành một phần quan trọng trong bài toán giảm phát thải, đặc biệt đối với Scope 2. Trong nhiều trường hợp, doanh nghiệp lựa chọn kết hợp cả hai công cụ, vừa giảm phát thải trực tiếp thông qua việc sử dụng năng lượng sạch, vừa bù trừ phần phát thải còn lại thông qua tín chỉ carbon. Cách tiếp cận này giúp tối ưu chi phí và đồng thời đáp ứng được nhiều tiêu chuẩn báo cáo khác nhau.
Chính tại điểm giao thoa giữa nhu cầu và sự phức tạp của thị trường, vai trò của các đơn vị trung gian trở nên rõ nét hơn bao giờ hết. Thay vì chỉ là một nền tảng giao dịch thuần túy, thị trường carbon hiện nay đòi hỏi những đơn vị có khả năng cung cấp giải pháp toàn diện, từ tư vấn chiến lược, lựa chọn tín chỉ phù hợp cho đến kết nối giao dịch. Trong thực tế, nhiều giao dịch vẫn diễn ra ngoài sàn (OTC), nơi yếu tố uy tín và năng lực thực thi đóng vai trò quyết định.
Tại Việt Nam, cùng với lộ trình hình thành sàn giao dịch carbon quốc gia, các doanh nghiệp bắt đầu quan tâm nhiều hơn đến việc xây dựng chiến lược carbon dài hạn. Đây cũng là giai đoạn mà các nhà cung cấp tín chỉ môi trường trong nước dần định hình vai trò của mình. Một số đơn vị như GreenUP Sustainable đang tham gia thị trường không chỉ với vai trò trung gian, mà còn là nhà cung cấp và phát triển nguồn tín chỉ, bao gồm I-REC, carbon credits từ năng lượng tái tạo, nông nghiệp và các giải pháp bù trừ khác. Việc chủ động nguồn cung giúp thị trường có thêm tính linh hoạt, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận cả hai nhu cầu: giao dịch tự nguyện phục vụ ESG và giao dịch mang tính tuân thủ trong tương lai.
Điểm đáng chú ý là trong một thị trường còn đang phát triển như Việt Nam, việc kết hợp giữa cung ứng tín chỉ và tư vấn chiến lược đang trở thành một lợi thế quan trọng. Doanh nghiệp không chỉ cần “mua tín chỉ”, mà cần hiểu rõ nên mua loại nào, vào thời điểm nào và với mục tiêu gì. Điều này đặc biệt quan trọng khi các quy định quốc tế như CBAM hay các tiêu chuẩn ESG ngày càng siết chặt, buộc doanh nghiệp phải có cách tiếp cận bài bản và dài hạn hơn.
Nhìn về phía trước, sàn giao dịch carbon nhiều khả năng sẽ trở thành một phần quen thuộc của hệ thống tài chính, nơi carbon được giao dịch giống như bất kỳ loại tài sản nào khác. Tuy nhiên, trong giai đoạn hiện tại, thị trường vẫn đang trong quá trình hoàn thiện, với sự đan xen giữa giao dịch tập trung và phi tập trung, giữa chuẩn hóa và linh hoạt. Chính sự “chưa hoàn chỉnh” này lại mở ra cơ hội cho những đơn vị hiểu thị trường và có khả năng thích ứng nhanh.
Sự chuyển dịch sang nền kinh tế carbon thấp không còn là một lựa chọn, mà là một xu thế tất yếu. Trong hành trình đó, sàn giao dịch carbon sẽ tiếp tục đóng vai trò là cầu nối giữa mục tiêu môi trường và lợi ích kinh tế. Và đối với doanh nghiệp, việc tham gia sớm, xây dựng chiến lược rõ ràng và lựa chọn đúng đối tác sẽ là yếu tố quyết định để không chỉ thích ứng, mà còn tận dụng được những cơ hội mà thị trường mới này mang lại.
